Tytuł projektu
„Atlas Historyczny Miasta Łodzi – Dla Nauki, Edukacji, Kultury, Gospodarki i Społeczeństwa”

 

Cel projektu

1) przedstawienie zdarzeń historycznych związanych z rozwojem Miasta na przestrzeni dziejów Łodzi od początku jej powstania do czasów współczesnych,

2) przedstawienie zagospodarowania przestrzennego w spółczesnej Łodzi z zaznaczeniem reliktów dawnego układu osadniczego.

3) przedstawienie procesu zagospodarowania urbanistycznego Miasta.

„ATLAS…” ma na celu wypełnić lukę z zarysu dziejów z okresu XIX wieku aż do czasów współczesnych Łodzi, co przyczyni się wśród czytelników do pogłębienia wiedzy historycznej i przestrzennej percepcji miasta Łodzi.

 

Opis projektu

Znane atlasy historyczne dużych polskich miast Gdańska, Wrocławia, Torunia, Warszawy prezentują z reguły kolekcję zachowanych archiwalnych planów tych miast, map najbliższego ich otoczenia oraz najbardziej charakterystycznych źródeł ikonograficznych. W przypadku wyżej wymienionych miast, a także szeregu mniejszych, jak Grudziądza, Elbląga, Złotoryi, Opola, i in. zbiory archiwów kartograficznych i ikonograficznych są z reguły bogate i sięgają nawet XVI – XVII w., a czasem i wcześniejszego. Jest to zrozumiałe, gdyż są to miasta z obszaru Śląska, Pomorza i Prus Książęcych, na terenie  których geodezja i kartografia znacznie wcześniej niż na innych terenach Polski znalazły zastosowanie. Z  pozostałych obszarów jeszcze tylko Poznań, Kraków i Warszawa mogą się poszczycić podobnie bogatymi  archiwaliami. W przypadku Łodzi najstarszy plan miasta pochodzi z 1812 roku, a pierwsze wizerunki  ikonograficzne pojawiły się pół wieku później.

W zaistniałej sytuacji atlas historyczny Łodzi nie może operować tyko archiwalnymi planami miasta, których było niewiele lub nieco liczniejszymi fragmentami różnych jego części. Konieczne będzie wprowadzenie sporej liczby map i planów rekonstrukcyjnych dotyczących zarówno dawnego wyglądu środowiska geograficznego obszaru Łodzi, tj. sieci rzek i strumieni, pokrywy leśnej, stref łąk i mokradeł itp., jak i wcześniejszej sieci osadniczej oraz kształtów osiedli. Mapy i plany rekonstrukcyjne tworzy się metodą „zdejmowania” z materiału wyjściowego, tj. z zasobów archiwalnych z XIX w.- elementów, które w świetle badań historycznych powstały stosunkowo późno oraz uzupełnianie ich o te, które w świetle tychże badań istniały wcześniej, a nie przetrwały do XIX w. Tą metoda zamierzamy stworzyć mapę rekonstrukcyjną środowiska geograficznego obszaru Łodzi w okresie średniowiecza, w nawiązaniu do której sporządzona następnie zostanie mapa sieci osadniczej w tym okresie przedstawiająca ówczesna sieć dróg, położenie miasteczka Łodzi i otaczających je osiedli wiejskich, osad młyńskich, rudni i innych samotniczych punktów osadniczych. Uzupełnieniem tej mapy będą plany rekonstrukcyjne układów przestrzennych najbardziej charakterystycznych dla owego okresu osiedli. Podobne zestawy map i planów rekonstrukcyjnych stworzone zostaną dla okresów: XV- XVII wieku, końca XVIII wieku oraz około 1820 r. poprzedzającego początek industrializacji Łodzi.

Większość atlasów historycznych miast prezentuje ich rozwój urbanistyczny w kolejno powiększonych ich granicach, a zatem na zasadzie procesu odśrodkowego. W tym układzie mieszkańcy dzielnic obrzeżnych, tj. na ogół dawnych osiedli wcielonych do miasta, obraz osadniczy swojego terenu poznają dopiero z okresu, gdy został on inkorporowany do terytorium miasta. W naszym atlasie zamierzamy zaprezentować nie tylko odśrodkowy rozwój Łodzi, ale i także proces dośrodkowy. Jednostką odniesienia będzie dla wszystkich wyżej wymienionych okresów historycznych cały obecny obszar administracyjny Łodzi, w obrębie którego oprócz samego miasteczka w jego ówczesnych granicach przedstawiona będzie również obrzeżna wiejska sieć osadnicza. W ten sposób w ujęciu dynamicznym ukazane zostanie, jak osiedla obrzeżne po włączeniu do Łodzi wpływały na organizację przestrzenną miasta na tych terenach. Dla mieszkańców tych terenów stworzona zostanie tym samym możliwość śledzenia całego procesu osadniczego miejsca ich zamieszkania oraz konkluzji, co ono wniosło do całego obszaru zainwestowania miejskiego. Sprzyjać to będzie rozbudzeniu dobrze pojętego patriotyzmu lokalnego.

Dalsze okresy rozwoju miasta w XIX, XX i XXI wieku ze względu na  bogactwo archiwalnych materiałów kartograficznych nie będą już wymagać czynności rekonstrukcyjnych. Ale i w ich przypadku zastosowana zostanie podobna konwencja prezentacji, tj. przedstawienie stanu zainwestowania na całym obecnym obszarze miasta, a wiec na jego terytorium w dawnym okresie jak i na terenach, które wówczas pozostawały jeszcze poza jego granicami.
Z tymi prezentacjami wieloobszarowymi korespondować będą zdjęcia planów archiwalnych wybranych fragmentów ówczesnej Łodzi oraz sąsiadującymi z nią wsi, osad młyńskich, folwarków, hut szklanych itp. W całym atlasie, oprócz map i planów stosować będziemy również w odniesieniu do bardziej interesujących obiektów źródła ikonograficzne zarówno archiwalne jak i współczesne, co wzbogaci odbiór Atlasu na zasadzie przejścia od ogółu do szczegółu. Ponadto do każdej planszy dołączony będzie tekst objaśniający.

Łódź – mimo swej średniowiecznej metryki – aż do pierwszej ćwierci XIX wieku wiodła żywot zapadłej mieściny o na poły wiejskim charakterze pozostającej poza głównym nurtem życia gospodarczego kraju, czego wyrazem był fakt, że w 1793r. liczyła zaledwie 191 mieszkańców zamieszkujących 44 drewniane chałupy. Z tego okresu nie pochodzi żaden szczegółowy opis miasteczka ani też żaden jego obraz kartograficzny. Z tej zupełnej nicości została Łódź wyrwana dopiero w 1823 r., kiedy to obok starego miasteczka zaczęto wznosić zręby nowego miasta „fabrycznego” w postaci rękodzielniczo-manufakturowych kolonii zaludnionych „pożytecznymi cudzoziemcami”z krajów niemieckich oraz Czech. Ale nawet wówczas, choć sporządzono już pierwsze plany miasta, Łódź nie doczekała się jeszcze żadnego opisu jej dziejów, stanu zagospodarowania i struktury przestrzennej. Pierwszy taki dość skromny opis autorstwa O. Flatta pojawił się dopiero w 1853 roku i pozostał na długo jedynym, mimo że dynamiczny wielkoprzemysłowy rozwój miasta wyniósł Łódź do rangi drugiego po Warszawie miasta w kraju.

Początki kształtowania się historiografii Łodzi można odnieść dopiero do okresu międzywojennego, ale ze względu na brak w mieście wyższych uczelni pozostały one nadal skromne. Dopiero po II wojnie światowej za sprawą powstania Uniwersytetu Łódzkiego, Politechniki Łódzkiej i innych uczelni zaczęły się pojawiać naukowe opracowania dotyczące Łodzi, chociaż prawdę mówiąc, historycy łódzcy bardziej się interesowali dziejami dawnych ziem, łęczyckiej i sieradzkiej. Pierwsza monografia miasta, pt.” Łódź, dzieje miasta” ukazała się dopiero w 1980r., a kolejna w 2009r. W ślad za nimi nie powstały jednak żadne poważniejsze kartograficzne opracowania traktujące o historii rozwoju przestrzennego miasta. W rezultacie, znajomość dziejów miasta jest wśród jego mieszkańców nader skromna, a wyobraźnia przestrzenna o etapach jego rozwoju terytorialnego i urbanistycznego oraz strukturze morfogenetycznej wręcz znikoma. Lukę w tym historyczno-kartograficznym ujęciu dziejów Łodzi ma właśnie – w zamierzeniu autorów – wypełnić „Atlas Historyczny Łodzi” przyczyniając się tym samym do pogłębienia wśród łodzian historycznej i przestrzennej percepcji własnego miasta.