WSTĘPNY SCENARIUSZ ATLASU HISTORYCZNEGO MIASTA ŁODZI

 

I. Główne cechy środowiska geograficznego Łodzi

1. Położenie geograficzne Łodzi i główne komponenty jej środowiska

a) Położenie Łodzi na ,,łódzkim półwyspie wyżynnym” i dziale wodnym

b) Mapa hipsometryczna Łodzi i profile pionowe ukształtowania jej powierzchni wzdłuż linii północ-południe i zachód-wschód

c) Przekrój geologiczny obszaru Łodzi; subartezyjska Niecka Łódzka

d) Mapa pierwotnej i współczesnej sieci rzecznej obszaru Łodzi

 

II. Pradzieje Łodzi

1. Osadnictwo epoki kamienia i wczesnej epoki brązu

2. Osadnictwo środkowej i późnej epoki brązu oraz wczesnej epoki żelaza (1500-100 p.n.e.) – kultura łużycka i pomorska

3. Osadnictwo okresu przedrzymskiego, wpływów rzymskich i wędrówek ludów (100 p.n.e.- ok. 500 n.e.) – kultura przeworska

4. Osadnictwo wczesnego i późnego średniowiecza (ok. IX w.–)

Ad. 1-4. Na kartonach bocznych ilustracje zabytków archeologicznych z poszczególnych okresów, rysunki osad z wybranych okresów, gródków itp.

 

III. Okres Łodzi przedprzemysłowej (tzw. rolniczej)

1. Sieć osadnicza na obszarze obecnej Łodzi w XIV w. – mapa na kartonach bocznych

a) Plan rekonstrukcyjny Mileszek

b) Plan rekonstrukcyjny wsi Łodzia

c) ew. reprodukcja dokumentu z pierwszą wzmianką o Łodzi

2. Sieć osadnicza na obszarze Łodzi w XV w. – mapa

a) Plan rekonstrukcyjny miasta Łodzi w powiązaniu ze Starą Wsią

b) Plan rekonstrukcyjny wsi Wólka i ew. Złotna

c) ew. reprodukcja aktu lokacyjnego Łodzi

3. Reprodukcja fragmentu mapy Polski Wacława Grodeckiego z 1571 r.

4. Sieć osadnicza na obszarze Łodzi w II poł. XVI w. i I poł. XVII w. – mapa

a) Etapy rozwoju rozłogów miejskich Łodzi – Plan rekonstrukcyjny

b) Plan rekonstrukcyjny wsi Zarzew

5. Sieć osadnicza na obszarze Łodzi w II poł. XVII w. i I poł. XVIII w. – mapa

a) Oznaczenie miejsca zaginionych wsi (Lipinki, Wola Stokowska, Czerniec i in.)

b) Reprodukcja litografii klasztoru i kapliczek w Łagiewnikach

c) Reprodukcja litografii kościółka św. Józefa i kościoła św. Doroty w Mileszkach

d) Zdjęcie dworku Górskich na Chojnach

e) Wsie podłódzkie w liczbach – liczba łanów i chłopów w XVIII w. – wykresy

6. Reprodukcja fragmentu mapy ,,Mappa Szczegulna Województwa Łęczyckiego” Perthéesa z 1793 r.

7. Reprodukcja mapy ,,Karte eines Theiles des Königreich Polen” Gilly’ego i Crona z 1793 r.

8. Rozwój osadnictwa olęderskiego i pruskiego w końcu XVIII w. i pocz. XIX w. – mapa

9. Formy układów przestrzennych osad olęderskich i pruskich na obszarze Łodzi

a) Plany rekonstrukcyjne osad olęderskich – Żabieniec, Dąbrowa i in.

b) Plany archiwalne i rekonstrukcyjne osad pruskich – Augustów, Olechów, Wiączyń i Nowosolna

10. Reprodukcja fragmentu mapy ,,Spezialkarte von Südpreussen” Gilly’ego z l. 1802-1803 r.

11. Reprodukcja fragmentu mapy ,,Spezialkarte des Warschauer Kammedepataments” von Brodowskiego (po 1802 r.)

12. Plan rekonstrukcji klucza łódzkiego (dawnych dóbr biskupów kujawskich, a następnie tzw. dóbr rządowych na przełomie XVIII i XIX w.

a) Układ przestrzenny miasta Łodzi (ob. Starego Miasta) na podstawie planu F. Johnneya z l. 1812/1813

b) Reprodukcja planów młynów nad Jasieniem – Araszt, Wójtowski Młyn, Księży Młyn, Lamus i Piła

13. Formy przestrzenne wsi w dawnych dobrach kapituły krakowskiej

a) Reprodukcja planów wsi: Rokicie, Rekinia, Bursa, Ruda i in.

14. Plan rekonstrukcyjny zagospodarowania przestrzennego obecnego obszaru Łodzi w przededniu uprzemysłowienia (ok. 1820 r.) – duży plan, ew. w 4 sekcjach

a) Mapa struktury własnościowej obszaru obecnej Łodzi u schyłku okresu przedprzemysłowego

 

IV. Okres Łodzi rękodzielniczo-manufakturowej (1823-1828)

1. Plan osady sukienniczej Nowe Miasto – na podstawie planu Viebiga z 1823 r.

a) Rysunek – wizualizacja rynku Nowego Miasta z ratuszem i kościołem

2. Reprodukcja planu ,,Plan Sytuacyjny zaiętych gruntów na Urządzenie Osady rękodzielniczey Łódka zwaney…” J. Leśniewskiego z 1825 r. (obrazuje rozdrobnienie gruntów mieszczan staromiejskich)

3. Plan osady lniano-bawełnianej Łódka – na podstawie planu J. Leśniewskiego z 1827 r. (obrazuje nowe linie regulacyjne na tle wcześniejszych form zagospodarowania terenu)

4. Plan posiadeł wodno-fabrycznych nad Jasieniem – na podstawie planu J. Leśniewskiego z 1829 r.

a) Plan zakładu bielnikowego – na podstawie planu Sternberga z 1828 r.

b) Rysunek tzw. bielnika Kopischa

5. Plany przebudowy wsi rządowych Widzew i Zarzew w związku z budową osady Łódka

6. Mapa strukturalno-funkcjonalna obszaru klucza łódzkiego w 1828 r.

a) Tereny zabudowy Starego Miasta

b) Tereny rolnicze mieszczan staromiejskich

c) Osada sukiennicza Nowe Miasto

d) Osada Łódka (osada tkaczy lnu i bawełny i osady prządków), strefa posiadeł wodno-fabrycznych, osada lniana Nowa Łódka, osada lniana Ślązaki

e) Tereny rolnicze wsi Widzew i Zarzew

f) Kolonia rolnicza (była pruska) Augustów

g) Las rządowy

h) tzw. odpadki Kąty

7. Fragment ,,Mappy topograficznej Królestwa Polskiego” (mapy Kwatermistrzostwa) z około 1830 r.

 

V. Okres Łodzi fabryczno-przemysłowej (1830-1914)

1. Zakład przemysłowy L. Geyera (pierwszy zakład mechaniczny w Łodzi) – plan lub wizualizacja, rysunki ,,Białej Fabryki” i dworku Geyera

2. Mapa rozplanowania Nowej Dzielnicy (1840 r.)

3. Mapa całości Łodzi wczesnoprzemysłowej (po 1840 r.)

4. Regulacja pouwłaszczeniowa wsi rządowych w latach 1840 (Rekinia, Rokicie, Brus, Chocianowice i in.)

5. ,,Plan Miasta Łodzi” O. Flatta z 1853 r.

6. Wybrany fragment ,,Planu Sytuacyjnego Miasta Łodzi” J. Sporny, K. Mittelstaedt (1856 r.)

7. Reprodukcja lub odrys ,,Planu Sytuacyjnego Części Starego Miasta Łodzi z oznaczeniem rewiru na zamieszkanie Starozakonnych zaprojektowanego”, Brochocki (1859 r.)

8. Wytyczenie linii regulacyjnych dzielnicy Wiązowa na gruntach staromiejskich (po 1864 r.)

9. Reprodukcja lub odrys planu pt. ,,Projekt separacji Osady Fabrycznej zwanej Mania w terytorium miasta Łodzi”, M. Wolski (1964 r.)

10. Reprodukcja ,,Planu Miasta Łodzi” (Majewski 1864 r.)

11. Regulacja pouwłaszczeniowa dawnych wsi szlacheckich na obszarze Łodzi

12. Plany lub wizualizacje kompleksów przemysłowych L. Grohmana oraz K. Scheiblera

13. Reprodukcja ,,Plan Goroda i prinadležaščich k onemu ziemiel” Majewski (1876 r.)

14. Plan lub wizualizacja kompleksu przemysłowego I. Poznańskiego

15. Reprodukcja ,,Plan goroda Łodzi”, Sturcel i Kołakowski (ok. 1887 r.)

16. Analiza przekształceń działek i zabudowy w wybranych kwartałach miasta – typowo śródmiejski lokacyjny, typowo śródmiejski z byłymi działkami rolnymi, śródmiejski ekstensywny – na bazie planów archiwalnych.

17. Nowe ulice w starej strukturze: ul. Spacerowa, Pasaż Mayera, Ewangelicka, Gubernatorska, Pasaż Szulca

18. Stare Miasto w detalu

19. Kompleksy infrastruktury technicznej: koleje, tramwaje, dworce, zajezdnie i ich architektura

20. Parki i ogrody: plany z pokazaniem alej doprowadzających (np. Pańska, Anstadta i in.) wzbogacone historyczną ikonografią

21. Główne łódzkie przedmieścia – Bałuty, Widzew, Chojny

22. Inkorporacja nowych terenów w 1906 r. i 1908 r.

23. Reprodukcja planu ,,Łódź, Wieś Bałuty Stare, Kolonia Bałuty, Kolonia Bałuty Nowe i Kolonia Radogoszcz”. Bez autora przed 1915 r. (prawdopodobnie jest to pomniejszona reprodukcja pierwszego poziomicowego planu Łodzi wg. W. G. Lindleya z 1902 r.)

24. Ewolucja form architektonicznych zabudowy mieszkalnej w XIX w. i na pocz. XX w.

25. Ewolucja form architektonicznych zabudowy sakralnej w XIX w. i na pocz. XX w.

26. Ewolucja form architektonicznych budynków użyteczności publicznej w XIX w. i na pocz. XX w.

27.  Ewolucja form architektonicznych budowli przemysłowych w XIX w. i na pocz. XX w.

 

VI. Łódź w latach I wojny światowej

1. Działania wojenne w okolicach Łodzi – Bitwa Łódzka (1914 r.)

2. Łódź pod okupacją niemiecką; w nowych granicach z 1915 r.

 

VII. Łódź w okresie międzywojennym

1. Reprodukcja ,,Planu m. Łodzi” (nakładem A. J. Ostrowskiego) lub ,,Planu wojewódzkiego miasta Łodzi (nakładem S. Seipelta)

2. Plan miasta Ruda Pabianicka i archiwalne fotografie charakterystycznej zabudowy willowej

3. Parcelacja podmiejskich folwarków i jej wpływ na rozwój miasta

4. Nowe osiedla mieszkaniowe jedno- i wielorodzinne

a) Osiedle Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej ,,Lokator” na Chojnach

b) Osiedle Spółdzielczego Towarzystwa Budowy Domów dla Oficerów przy ul. Zagajnikowej (ul. S. Kopcińskiego)

c) Osiedla: Towarzystwa Budowy Domów dla Pracowników Urzędu Miejskiego oraz Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej Banku Gospodarstwa Krajowego na Radiostacji

d) Osiedle im. J. A. Montwiłła – Mireckiego na Polesiu Konstantynowskim

e) Osiedla: Towarzystwa Osiedli Robotniczych na Stokach i Marysinie III

f) Osiedle Spółki Akcyjnej Towarzystwa Budowy Domków Robotniczych (tzw. osiedle biskupie) na Karolewie

g) Osiedle Spółdzielczego Towarzystwa Budowy Domów dla Urzędników Skarbowych i Pracujących Umysłowo na Julianowie

h) Osiedle Z.U.P. i ZUS na Chojnach

i) Inne drobne osiedla (m. in.: „Osiedle Woźnych Miejskich” na Karolewie, osiedle domków ,,dla bezdomnych i eksmitowanych” na Manii in.)

Mapa obrazująca w/w osiedla w planie miasta, ewentualnie wizualizacje wybranych osiedli i zdjęcia typów zabudowy

5. Nowe obiekty użyteczności publicznej z lat 20. w ,,stylu narodowym” (neoklasycystycznym) – szkoły, banki in. oraz z lat 30 w stylu modernistycznym (sądy, szpitale, kościoły i in.) – położenie w przestrzeni miasta i ilustracje wybranych obiektów

6. Nowa, reprezentacyjna zabudowa mieszkalna – na przykładzie ul. Kościuszki

7. Nowe parki i zieleńce (park na Zdrowiu, park julianowski, park in. ks. J. Poniatowskiego i in.)

8. Place miejskie jako przestrzenie publiczne, komunikacyjne i targowe

9. Mapa rozmieszczenia terenów przemysłowych w Łodzi (np. wg J. Kotlickiej) z oznaczeniem

10. Zestaw map obrazujących uzbrojenie techniczne Łodzi, np. wg A. Ginsberta

a) Drogi miejskie i rodzaj ich nawierzchni według stanu z 1939 r.

b) Oświetlenie ulic – elektrycznością i gazem

c) Tereny uzbrojone w gaz

d) Tereny uzbrojone w wodociągi i kanalizację

e) Linie tramwajowe z oznaczeniem wybudowanych w okresie międzywojennym

11. Diagramy rozwoju ludnościowego Łodzi, struktury narodowościowej i religijnej mieszkańców. Zatrudnienia w przemyśle (tym włókienniczym) i inne

12. Kształtowanie się podstaw aglomeracji łódzkiej – parcelacje komercyjne obrzeży miasta, letniskowe ,,miasta-lasy” (Sokolniki, Grotniki, Kolumna, Tuszynek, Wiśniowa Góra), typy zabudowy, tramwaje podmiejskie, w tym wybudowane w okresie międzywojennym

13. Fragment mapy WIG z 1937 r. ukazujący Łódź i jej otoczenie

 

VIII. Łódź w okresie II wojny światowej i okupacji niemieckiej

1. Niemieckie plan Łodzi (Plan von Litzmannstadt) z nowymi granicami miasta

2. Miejsca martyrologii polskiej ludności miasta, mniejszości narodowych i jeńców wojennych (miejsca straceń, więzienia, obozy pracy, obozy przejściowe itp.) w palnie Łodzi. Ilustracje wybranych obiektów

3. Plany Litzmannstadt Ghetto, obozu cygańskiego i obozu dla dzieci. Ilustracje

4. Zmiany w strukturze przestrzennej miasta, nowe niemieckie osiedla mieszkaniowe (Stoki, ul. Kalinowa – tzw. Berlinek, Helenówek)

 

IX. Łódź w okresie PRL

1. Reprodukcja planu ,,Miasto Łódź. Plan orientacyjny miasta w granicach z roku 1946”

2. Diagramy ludnościowe – ubytek ludności jako skutek II wojny światowej. Zmiany w strukturze narodowościowej i wyznaniowej i in.

3. Zmiany w układzie przestrzennym zdegradowanych terenów byłego getta. Osiedle Staromiejskie i Osiedle Bałuckie

4. Nowe, wielorodzinne osiedla mieszkaniowe z lat 1950. i 1960. w obrębie kolei obwodowej – Żubardź, Koziny, Doły, Rokicie, Kurak, in. Przykłady typowych form budynków

5. Nowe, wielorodzinne osiedla mieszkaniowe z lat 1970. i 1980. poza linią kolei obwodowej – Teofilów, Retkinia, Widzew-Wschód, Janów-Olechów i in. Przykłady typowych form budynków

6. Pierwsze łódzkie osiedla szeregowe (osiedle Pienista, Teofilów-Zachód i inne) oraz zabudowy jednorodzinnej (Zdrowie, Stoki i in). Przykłady form budynków

7. Mapa terenów przemysłowych na obszarze Łodzi z zaznaczeniem nowych dzielnic przemysłowych (Żabieniec Przemysłowy, Dąbrowa Przemysłowa i in) i charakterystycznych obiektów (ELTA, Dywilan, Feniks i in.)

8. Mapa rozmieszczenia nowych obiektów użyteczności publicznej (szkoły – ,,tysiąclatki”, uczelnie, szpitale wielkoprzestrzenne (CZMP, CMD, AM), obiekty sportowe, centra handlowe, parki i in.

9. Zmiany w układzie komunikacyjnym miasta (przebicia nowych ulic, trasa W-Z) oraz rozbudowa infrastruktury komunikacyjnej

10. Mapy zasięgów sieci wodno-kanalizacyjnej, gazowej i cieplnej

11. Ewolucja śródmieścia – ,,wielka przebudowa” z lat 70. i 80. XX w.; początki rewitalizacji obiektów zabytkowych

12. ,,Łódź niezbudowana” – Plany Ogólne Miasta. Ich wizje a realizacje

 

X. Łódź w okresie III RP

1. Współczesna mapa topograficzna okolic Łodzi

2. Przemiany przestrzenne miasta po 1989 r. – mapa zbiorcza ukazująca nowe osiedla, fabryki, centra handlowe, obiekty akademickie i in.

3. Erozja terenów poprzemysłowych – różnorodność form opuszczenia, od pustej zabudowy, przez częściowe wykorzystanie (Wifama), po pustki śródmiejskie (Allart). Analiza potencjału i skutków opuszczenia

4. Erozja śródmieścia – pustki w strukturach miejskich, ubytki narożników, zabudowy działek – dynamika procesów erozji, skala ukrytego zasobu terenów budowlanych

5. Nierozwiązane węzły przestrzeni (Wodny Rynek, Plac Dąbrowskiego) i ewolucja targowisk (Bałucki Rynek, Górniak, Plac Barlickiego)

6-7. Surbanizacja w obrębie miasta i jego granicami (2 arkusze) – różne przykłady ,,urbanistyki narolnej” i innych patologii, migracje na zewnątrz miasta

8. Osiedla grodzone jako problem przestrzenny – podmiejskie i śródmiejskie

9. Przekształcenia dawnych osiedli: dogęszczanie, próby budowy przestrzeni węzłowej (w tym placów-parkingów) – Retkinia, Olechów i in.

10. Charakterystyczne formy nowej zabudowy – jednorodzinnej, szeregowej, wielorodzinnej (apartamenty), rezydencjonalnej

11. Rewitalizacja śródmieścia

12. Rewitalizacja terenów poprzemysłowych i pokolejowych – mapa obrazująca lokalizację rewitalizowanych obiektów, przykłady adaptacji wybranych pojedynczych obiektów (d. Monopol Spirytusowy, d. Monopol Tytoniowy i in.)

13-14. Rewitalizacja dużych zespołów przemysłowych – Manufaktura, Księży Młyn, d. Zakłady Grohmana

15. Przekształcenia systemu transportowego – drogowego (tunel na trasie W-Z, trasa Górna i in.), kolejowego (nowy dworzec Łódź Fabryczna, dworzec Widzew) i wschodnia obwodnica miasta

16. Koncepcja budowy Nowego Centrum Łodzi

17. Synteza wartości kulturowych – zachowane w przestrzeni miasta obiekty architektury drewnianej, zabytkowych kamienic, willi, pałaców, budowli sakralnych, fabryk i in.

18. Zabytkowe zespoły urbanistyczne w planie miasta –  Plac Wolności, Księży Młyn, osiedle Montwiłła – Mireckiego i in.

19. Zabytkowe zespołu ruralistyczne z planie miasta – Mileszki, Nowosolna, Złotno

20. Łódź z lotu ptaka – sekwencje zdjęć lotniczych miasta

21. Plany rozwoju miasta

 

 

Zespół autorski:

Część I – M. Koter

Część II – T. Grabarczyk, W. Zawilski

Część III – M. Koter, T. Figlus

Część IV – M. Koter

Część V – J. Wesołowski (koordynator), J. Salm, K. Stefański, A. Brejter, T. Figlus, M. Jerczyński,

Część VI – J. Wesołowski

Część VII  J. Wesołowski K. Stefański, T. Figlus, W. Pardała

Część VIII – J. Wesołowski

Część IX – J. Wesołowski, K. Stefański, T. Krystkowski, A. Sumorok, B. Ciarkowski

Część X – J. Wesołowski, M. Dankowska, T. Krystkowski, K. Zaborska, R. Warsza, K. Stefański, A. Makowski